نوشته‌ها

تاریخچه
اگر اهالي يک منطقه به دنبال علومي چون اخترفيزيک يا اخترشناسي بودند، شايد رصدخانه اي شبيه اين داشتند. برج آينشتاين در شهر پستدام آلمان چيزي شبيه کوتوله ي کنجکاوي است که آسمان را از ميانه ي زمين کشف مي‌کند ولي در واقع نمونه‌ي زيبا از يک  معماري اکسپرسيونيست اوايل قرن بيستم است. با اين حال، درست مثل آن منطقه، تاريخش هم هميشه با آرامش همراه نبوده است.

Skizze zum Einsteinturm von Erich Mendelsohn

اسکچ های اولیه اریک مندلسن از برج آینشتاین

ايده‌ي برج آينشتاين (۱) به سال ۱۹۱۷ برمي‌گردد؛ در همان سال هم بنيان گذاري و وقف عام شد. در سال ۱۹۲۴ يعني سه سال بعد از اهداي نوبل به آينشتاين ساخت و ساز آن شروع شد و در همان زمان آلمان در شرايط تغييرات بزرگي بود. اين برج را معماری به نام اريک مندلسُن (۲)  طراحي کرد که در آن زمان يکي از سرشناس‌ترين معماران مدرن اروپا بود (تصويرش در اينجا به سال ۱۹۳۱ برمي‌گردد).

اريک مندلسُن

اريک مندلسُن

 او در آلمان بيش از هر چيز براي کارهاي معاصرش شناخته مي‌شد، ولي علاقه‌اش به اين دوران با مواردي چون علاقه به کوربوسيه و فان در روهه در هاله اي از ابهام بود. در این نوشته به يکي از بهترين آثارش مي‌پردازيم.

پُستدام در ۲۵ کيلومتري جنوب غربي پايتخت آلمان، برلين، قراردارد و برج آينشتاين بر روي يکی از بلندترين تپه‌هاي شهر به‌نام تلگرافنبرگ (تپه‌ي تلگراف) واقع شده. تقريباً برج کوچکي است ولي بناي جالبي دارد. ايده‌ي مندلسُن، سمبُلي به نشانه‌ي تجليل بزرگي ايده‌هاي آلبرت آينشتاين بود، ولي ساختمان همچنان در مرحله‌ي ساخت ماند تا اينکه به صورت موقتي نامش در زمان تسلط نازي در سرتاسر آلمان، به سال ۱۹۳۳ از يادها رفت و در جنگ جهاني دوم آسيب جدي ديد. مندلسُن در طرحش از انعطاف کاملي استفاده کرد که زاويه در آن وجود نداشت، گوشه‌ها گِرد و نرم هستند و بتُن براي اين کار بهترين گزينه بود؛ زيرا منحني در آن به بهترين شکل در مي‌آمد. ولي در آن زمان بتُن کم يافت مي‌شد و به ناچار بخش‌هايي از آجر ساخته شد. اين ترکيب به‌صورت يک اثر جالب با ترکيبي از گچ و سيمان، کار کرد. اين بنا همچنان يکي از بي‌نظيرترين ساختمان‌هاي قرن بيستم است.

برج آينشتاين در خود يک تلسکوپ خورشيدي فوق‌العاده را جاي داده که اخترشناسی به نام اروين فينلي-فرونديلش (۳) آن را طراحي کرده و ايشان هم شخصاً دستيار آينشتاين بود. در تصوير، نماي داخلي گنبد، سمت راست خورنگار، و سمت چپ آينه بازتابي باريکه‌ي نور را پايين برج مي‌بينيد.

نماي داخلي گنبد، سمت راست خورنگار، و سمت چپ آينه بازتابي

نماي داخلي گنبد، سمت راست خورنگار، و سمت چپ آينه بازتابي

آنچه مايه‌ي شکوه اين بناست، دعوت مندلسُن از آينشتاين براي بازديد و گرداندن ايشان در برج است. او مدت زيادي منتظر ماند تا يکي از مشهورترين دانشمندان آن زمان پا به اين بنا بگذارد. و منتظر ماند، و منتظر ماند… بعدها آينشتاين بالاخره با هيئتي از آن بازديد کردند و نظر آينشتاين اين بود: اُرگانيک! تا الان نمي‌دانيم منظورش دست‌انداختن بوده و يا تمجيد از بنا.

اروين فينلي-فرونديلش

اروين فينلي-فرونديلش

يکي از طنزآميزترين نکات اين بنا، درآميخته بودن زندگي شهروندي آلماني در آن زمان با آن است. سه نام درهم‌تنيده با  در آن زمان، فينلي-فروندليش، مندلسُن و آينشتاين همگي بايد آلمان را دهه‌ي ۱۹۳۰ ترک مي‌کردند، چون دودمانشان يهودي بود. گزارشي به‌دست آمده که نماد آينشتاين در برج در دوره‌ي نازي‌ها بايد ذوب مي‌شد، ولي بعد از جنگ ۱۹۴۵ تأييد شد که کارگراني در برج پنهان شده بودند. اين بنا با بمباران‌هاي متوالي آسيب ديد، و بايد دوباره بازسازي مي‌شد. بازسازی مجدد در سال ۱۹۹۹ يعني جشن ۷۵ سالگي بنا، اجرا شد.

حدود سال ۱۹۱۱ آينشتاين بر روي نظريه نسبیت عام کار ميکرد. يکي از پيش‌بيني‌هاي اين نظريه برآن بود که بايد انتقال طيفي کوچکي در خطوط طيف بر اثر ميدان گرانشي خورشيد ديده شود. امروز اين اثر را انتقال به سرخ مي‌شناسيم. و کاربري برج طوري طراحي شد که اين پديده را تأييد کند. ديري نگذشت که مشخص شد، نفوذ گرانشي خورشيد در طيف الکترومغناطيس و اثر انتقال به سرخ دشوارتر از آن است که برج آينشتاين براي آن برنامه ريخته بود. در نتيجه، اثرات برون جوي خورشيد و رفتارهاي آن مورد بررسي قرار گرفت. تا دهه ۱۹۵۰ انتقال به سرخ خورشيدي ديده نشد. میدان‌هاي مغناطيسي خورشيدو رفتارشان، به هدف اصلي برج آينشتاين تبديل شد.

بيشتر مردم مي‌دانند که آينشتاين چه سرنوشتي داشت. او بايد براي ادامه کار و زندگي به آمريکا مي‌رفت. ولي مندلسُن و فينلي-فروندليش چه؟ هر دو به‌دليل جريان ضدسامي‌گرايي (ضديهود به‌طور خاص) (۴) در دهه ۳۰  آلمان را ترک کردند. ولي چه اتفاقي برايشان افتاد؟ مندلسُن (سمت چپ در عکس) در سال ۱۹۳۳ در بريتانيا، و به‌طور غيرمنتظره‌اي به آمريکا رفت. او در کنار ديگراني، به ارتش آمريکا در ساختن دهکده‌اي آلماني کمک کرد. اين هم روشي بود که ارتش آمريکا براي رسيدن به بمب در سال‌هاي ۱۹۴۴ و ۱۹۴۵ دست به انجامش زد. مندلسُن در سال ۱۹۵۳ فوت کرد.

و اما امروز…

برخلاف کشورهاي عقب افتاده، در کشورهاي پيشرفته وقتي کاربري يک بنا يا مکان با هدف آن در توازن نيست، و يا مانند موردي که اشاره شد، خطوط طيفي تأثير گرفته از گرانش ديده نشد، اين بنا تخريب نشد تا به تفريح‌گاهي آلوده به زباله و يا منازلي چند طبقه تبديل شود. آلمان کشوري ست که قدمت علوم در آن آنقدر هست که مي‌توان ادعا کرد علم مُدرن پايه و اساسي محکم جز اين کشور ندارد. بنا به تاريخچه‌اي که ذکر شد بنا مطابق تصاويري که از مؤسسه‌ي لايبنیتز مي‌بينيد به شيوه‌اي سنتي بازسازي و امروز يک رصدخانه‌ي خورشيدي است. رصدخانه‌هاي خورشيدي مطالعه‌ي گسترده‌اي روي خورشيد به عنوان يک ستاره‌ي نمونه دارند. از ميدان‌هاي مغناطيسي تا لايه‌هاي مختلف ستاره، و فرايندهاي هسته‌اي داخل ستاره، تحول آن و موضوعات متنوعي که يک اخترفيزيکدان هسته‌اي و پلاسما بايد بداند.

دانشگاه برلين در برخي از موضوعات هم با اين مؤسسه همکاري دارد. بسيار از اين برج به عنوان رصدخانه خورشيدي پروژه‌‌هاي مرتبط خود در مقاطع کارشناسی ارشد، دکترا و فوق دکترا استفاده مي‌کنند. اين برج که به رصدخانه هابيت‌ها هم بين عده‌اي معروف شده، بازديد عموم هم دارد. علت اين نام عام به رصدخانه شمايل خانه‌هايي ست که در اسکاتلند مي‌توان يافت و کوتوله‌هايي که در داستان‌هاي تالکين هم نقشي اساسي در رسيدن به آن حلقه‌ي کليدي بازي مي‌کنند. دانشگاه پُستدام ارگان اصلي برنامه‌ريزي کننده‌ي آموزشي و استفاده از اين مرکز علمي است.

برج آینشتاین معروف به رصدخانه هابیت

برج آینشتاین معروف به رصدخانه هابیت

اين رصدخانه به‌طور خاص، روي موضوعاتي چون، مناطق فعال خورشيدي، و تحليل قطبش نور که اندازه‌گيري ميدان مغناطيسي را سبب خواهد شد، و همينطور اندازه‌گيري سرعت‌هاي شعاعي سطحي (نورسپهر) تمرکز دارد. امکانات آن کاملاً به روز شده و جزو مهم‌ترين رصدخانه‌هاي خورشيدي اروپا محسوب مي‌شود. برج آينشتاين امروز جزئي از مؤسسه‌ي اخترفيزيک لايبنيتز (۵) در پستدام و رصدخانه‌ي بابلزبِرگ (۶) است. تپه‌ تلگراف که محيط آن براي هواشناسي و تحقيقات قطبي هم مورد استفاده قرار مي‌گيرد، ميزبان رصدگران خورشيد است.

تلسکوپ خورشیدی با کانونی بسیار طولانی که طرح خاص رصدهای خورشیدی است، و آبنه اي ۶۳ سانتی‌متری  بعد از جنگ جهانی دوم تاکنون فعال بوده است. با بهينه کردن تلکسوپ طيفي با توان تفکيک خطوط تا ۱۰ به توان ۶ و در شرايط بد آب و هوايي به نسبت روزهاي آفتابي و صاف، ۱ تا ۲ اينچ تفکيک مي‌کند.

پانوشت ها :

۱٫ يا به آلماني Einsteinturm

۲٫ Eric Mendelsohn

۳٫ Erwin Finaly-freundlich

۴٫ جريان ضدسامي‌گرايي در واقع ايده‌ي حکومت نازي در ريشه‌ي آريايي و عدم تمايل به اختلاط و ارتباط با سامي‌ها بود، که مردمان خاورميانه، اعم از يهوديان، و عرب‌ها و آرامي‌ها، کلداني‌ها و نبطي‌ها و چند قوم ديگر، چون آشوري‌ها تلقي مي‌شدند.

۵٫ Leibniz-Institut für Astrophysik Potsdam (AIP)

۶٫ Babelsberg Observatory

گالری تصاویر

منبع تصاویر وب سایت زیر بوده است :

http://www.aip.de/image_archive/Telegrafenberg_Observatory.Einsteinturm.html